Cronfa Ddata Capeli

Y capel Cymreig yw un o’r adeiladau mwyaf nodedig yng Nghymru o ran arddull a’i gyfraniad i’r treflun a’r dirwedd. Mae’r cyfoeth o amrywiaeth sy’n bodoli mewn adeiladwaith capel ac arbenigedd egwyddorion cynllunio sy’n nodweddiadol o bensaernïaeth capeli bellach yn cael eu cydnabod cyn bwysiced  â phrif adeiladau cyhoeddus  ddiwedd  y bedwaredd ganrif ar bymtheg.  Mewn amser pan roedd Saesneg yn iaith swyddogol addysg a’r gweithle rhoddodd y capeli gyfle i lawer o’r Cymry Cymraeg ymarfer yr iaith a thrwy hynny sicrhau ei goroesiad  i ddechrau’r ugeinfed ganrif. Y capel, yr Ysgol Sul a’r tŷ capel oedd canolfannau bywyd cymdeithasol mewn ardaloedd  diwydiannol a gwledig trwy’r wythnos.

Mae’r Comisiwn Brenhinol ynghyd â Chapel: Cymdeithas Treftadaeth y Capeli wedi bod ar y blaen yn cydnabod pwysigrwydd diwylliannol a chymdeithasol yr adeiladau yma i dreftadaeth Cymru. Heddiw’r capeli yw un o’r dosbarthiadau adeiladol sydd dan y  bygythiad mwyaf yng Nghymru. Mewn ymateb mae’r Comisiwn Brenhinol wedi bod yn cario allan raglen systematig o gasglu a dadansoddi gwybodaeth am yr adeileddau yma. Wrth gasglu data drwy arolwg maes, mapiau ac archwilio dogfennau ac integreiddio arolygon a data sy’n bod eisoes, fel Cyfrifiad Crefyddol 1851, y Comisiwn Brenhinol ar Eglwys Loegr ac Adeiladau Crefyddol Eraill yng Nghymru a Mynwy 1905 a data Pritchard yn deillio o waith gan y Bwrdd Astudiaethau Celtaidd, mae gan y Comisiwn gronfa ddata am tua 6426 o gapeli. Mae’r gronfa ddata hon yn cadw gwybodaeth berthnasol i elfennau pensaernïol gwahanol, dyddiadau allweddol, penseiri ac adeiladwyr cysylltiol (lle mae gwybodaeth),  iaith, cost a gwerth, nifer seddau, ac adeiladau  fel festrïoedd, tai capeli ac Ysgolion Sul perthynol. Fe ychwanegir at y gronfa ddata hon nifer cynyddol o archifau ffotograffau; casgliadau o Record Henebion Cenedlaethol Cymru sy’n cynnwys Casgliad Capeli’r Comisiwn Brenhinol, Casgliad  Cymdeithasau Ffotograffig a Chasgliad Capeli Cadw, ond  i enwi ychydig. Yn ychwanegol mae yna dros 1300 o ddelweddau digidol ar gael ar gronfa ddata ar-lein, Coflein (www.coflein.gov.uk),  y Comisiwn Brenhinol. Mae capeli allweddol ar draws Cymru wedi eu harchwilio gan ymchwilwyr y Comisiwn sy’n gofnod amhrisiadwy o gapeli mewn perygl ac enghreifftiau mwyaf nodedig o’u math.

Chwilio’n syml drwy Gronfa Ddata’r Capeli

 Gallwch weld y blwch chwilio ar frig pob tudalen. Bydd hwn yn chwilio pob maes ym mhob cofnod o Gronfa Ddata’r Capeli, yn ogystal â holl gynnwys y wefan. Os ydych chi am chwilio Cronfa Ddata’r Capeli yn unig, dewiswch hynny gan ddefnyddio’r tab.

 Mae chwilio’r CYFAN yn offeryn pwerus iawn, ond nid yw’n ffordd benodol iawn o chwilio.

 I ddechrau chwilio, teipiwch y gair neu’r ymadrodd mewn “cromfachau” ac wedyn clicio’r Botwm Chwilio.  Bydd yn chwilio am ganlyniadau ac yn eu dangos yn eu trefn, gyda’r mwyaf perthnasol yn gyntaf (hynny yw, lle mae’r term chwilio’n ymddangos yn fwyaf aml). Nid yw’r offeryn chwilio yn gwahaniaethu rhwng llythrennau bach/mawr.

 Os nad ydych chi’n siŵr o’r sillafiad cywir, gallwch ddefnyddio seren fel ‘nod chwilio’ i gynrychioli unrhyw lythrennau nad ydych chi’n siŵr ohonynt. Er enghraifft: bydd ‘ye*man*’ yn rhoi canlyniadau ar gyfer ‘yeoman’ ac ‘yeomanry’. Ond, allwch chi ddim rhoi seren ar ddechrau term chwilio.

Gallwch chwilio am fwy nag un gair. Os ydych chi’n rhoi mwy nag un gair, bydd y wefan yn tybio eich bod am chwilio am y ddau air. Bydd dim ond yn rhoi canlyniadau sy’n cynnwys y ddau. Bydd cofnodion lle mae’r ddau air yn ymddangos gyda’i gilydd yn ymddangos gyntaf, ac wedyn cofnodion sy’n cynnwys y ddau air, ond ar wahân. Os ydych chi am chwilio am y naill air neu’r llall, ac nid y ddau, bydd angen i chi deipio ‘OR’ rhwng y geiriau, e.e.: ‘Gair1 OR Gair2′.

Mae chwiliad Boole yn chwilio cofnodion casgliadau yn benodol o Gronfa Ddata’r Capeli: Os ydych chi am chwilio am un gair, ond ddim am weld canlyniadau sy’n cynnwys ail air penodol, gallwch ddefnyddio + a – . I ddefnyddio’r rhain, bydd angen i chi eu teipio nesaf at y geiriau fel hyn: +Gair1     -Gair2 . Bydd hyn yn sicrhau bod cofnodion capeli yn cynnwys Gair1 ond ddim Gair2, er enghraifft: bydd +Queen -Mary yn cyflwyno pob cofnod gyda ‘Queen’ ond ddim ‘Mary’.

Chwilio Manwl

Rydym wedi grwpio cyfresi o fathau penodol o feysydd o Gronfa Ddata’r Capeli i grwpiau chwilio fel ei fod yn haws cynnwys meysydd amrywiol mewn un lle, megis yr holl fathau gwahanol o Bobl, Llefydd a Dulliau Pensaernïol.   Ond bydd hyn yn golygu y bydd dal angen i chi gyfyngu ar y chwiliad y rhan fwyaf o’r amser drwy ddefnyddio’r dewis ‘Narrow Your Search’ fel eich bod yn dod o hyd i’r hyn rydych chi’n chwilio amdano.

Sylwch wrth i chi ddechrau teipio i faes yn ‘Advanced Search’, bydd y wefan yn awgrymu geiriau amrywiol sydd wedi’u casglu o’r meysydd gwahanol yn y grŵp hwnnw: bydd ‘styles’ yn cynnig Window Styles a Glazing Types (sy’n dod o feysydd gwahanol).

Cyfyngu ar eich chwiliad

Ar ochr chwith y dudalen ganlyniadau, gallwch weld yr adran ‘Narrow your search’. Rhestr yw hon o dermau ychwanegol sy’n crynhoi’r canlyniadau ac yn dangos sawl eitem o’r canlyniadau cyffredinol sy’n deillio o bob grŵp. Bydd clicio ar un o’r rhain yn hidlo’r canlyniadau, gan ddim ond dangos y rheini sy’n gysylltiedig â’r term hwnnw. Ni allwch fel arfer osod mwy nag un hidlydd fesul grŵp, ond gallwch hidlo mewn mwy nag un grŵp. Er enghraifft, gallwch hidlo’r grŵp ‘Denomination’ a’r grŵp ‘Style’, ond dim ond dewis un hidlydd o fewn pob un.

Os ydych chi am dynnu hidlydd a rhoi cynnig ar un arall, y cyfan sy’n rhaid i chi ei wneud yw clicio ar y blwch ticio nesaf at yr hidlydd. Mae’r hidlyddion hyn ddim ond yn berthnasol i’r rhestr canlyniadau rydych chi wedi’i chreu. Wrth edrych ar y map yn y lle cyntaf, bydd yn dangos pob canlyniad (pob cofnod), ac felly pob hidlydd: os byddwch yn nesáu at ardal, sylwch fod yr hidlyddion yn newid ac yn berthnasol i’r capeli hynny a welir.

Strwythur y Gronfa Ddata Capeli

Mae gan Gronfa Ddata Capeli Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru strwythur berthynol soffistigedig, gyda chofnodion Capeli yn y canol a’r Bensaernïaeth gysylltiedig (deunyddiau adeiladu, lleoliad orielau, cynllun, safle’r pulpud, arddulliau, arddulliau ffenestri a gwydr). Mae’n cynnwys pobl sy’n gysylltiedig â’r Capel, megis sylfaenwyr, dylunwyr, penseiri a gweinidogion, ac yn rhoi sylw i ddata fel Plwyf a Hen Sir. Mae disgrifiadau testun, sef yr enw a’r disgrifiadau, wedi’u rhannu’n ddau (enw craidd ac ail enw, yn ogystal â chrynodeb byr a disgrifiad hirach).

Chwilio Arbenigol

Os ydych chi am wneud chwiliad strwythuredig arbenigol iawn o feysydd penodol ar Gronfa Ddata Capeli Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, mae ffordd o greu’r ymholiad yn ‘Specialist Search’. Mae’r offeryn llunio ymholiad yn creu ymholiad ar strwythur arbennig er mwyn chwilio mynegai’r Gronfa Ddata Capeli. Bydd yn cyflwyno cyfres o ganlyniadau y gallwch eu cyfyngu ymhellach neu greu map.